Bolu,Halvetîlik yolunun tarihteki önemli merkezlerinden birisi olarak öne çıkmıştır. Halvetîlik yolunun temsil eden postlar yanında bizzat Halvetî Şabânî yolunun kurucusu ve “pîr-i hatem” (son pir) olarak da kabul edilen Şeyh Şabân-ı Velî hazretleri Konrapalı Hayreddin Efendi’nin yanında ve burada yetişmiştir.
Bolu merkez ve tarihte Bolu’ya bağlı Konrapa, Mudurnu ve Gerede Halvetî yolunun merkezi olarak öne çıkan yerlerdendir. Buralar zât postu çıkaran şehirler olmasının yanında zaman içerisinde Halvetî / Şabânî dergâhlarıyla da özellikle bölgede etkili olmuş merkezler hâline gelmiştir. Batı Karadeniz, İstanbul, Kastamonu, Rumeli Halvetî dergâhlarıyla adeta manevî birer köprüyle birbirine bağlı olan bu merkezlerden yetişen âbide şahsiyetler Bolu’nun bu yolda merkez bir şehir olarak öne çıkmasını sağlamıştır.
Bolu’da Halvetîliğin ilk temsilcisi tespitlerimize göre Ümmî Kemâl hazretleridir. Bolu’ya bağlı Tekkeköy’de yaşayan Ümmî Kemâl, buraların yurt olmasında büyük rol oynamış ve 15. yüzyılda kurduğu tekke ile de bölgede birçok güzide insanın yetişmesini sağlamıştır.
Bolu’da medfun Ümmî Kemâl, divan sahibi Karamanlı Kemâl Ümmî ile karıştırılmış ve ne yazık ki bu yanılgı öteden beri süregelmiştir. Ümmî Kemâl üzerine hazırlanan tezler de ne yazık ki, bu duruma açıklık getirmemiştir. Araştırmalarımız sırasında Bolu’daki Ümmî Kemâl’in şiir söylediğine ve yazılı bir eser bıraktığına dair hemen hiçbir bulgu görülmemiştir. Onun divan sahibi sanılması, aynı adla anılan ve Niğde’de medfun Karamanlı Kemâl Ümmî ile karıştırılmış olmasındandır. Bu karıştırma mevzuu Bolulu başka mutasavvıfların da başına gelmiştir.
Ümmî Kemâl halifesi Sarı Müderris Sinan Efendi de Bolu’nun Çukurören köyünde kurduğu dergâh ve Bolu’nun Akçakavak köyü ile Sarıalan, Gökçealan yaylalarını da içine alan yerlerdeki tasavvufî faaliyetleriyle bölgede etkin olmuş bir isimdir. Onun yüz seksen civarında şiirden oluşan divanı Yûnus Emre üslûbunda ortaya konmuş muhteşem eserlerdir. Divanı, hazretin ve o dönemde Bolu’nun irfânî durumunu izlememize ve anlamamıza yardımcı olmaktadır.
Bolu’da Halvetîliğin bir başka temsilcisi Mudurnulu Dâvûd-ı Halvetî hazretleridir. Hz. Pîr Yahya-yıŞirvanî’nin halifesi Habibî-i Karamanî hazretleri tarafından yetiştirilen Dâvûd-ı Halvetî, hilafetle gönderildiği memleketi Mudurnu’da yaşamıştır. Gülşen-i Tevhid adında manzum ve mesnevi şeklinde kaleme aldığı bir eseri vardır. Onun ayrıca Kaşifî Efendi adında bir halifesinin olduğu da bilinmektedir.
Bolu’da Halvetîliğin en dikkat çeken temsilcilerinden birisi Konrapalı Hayreddin Efendi’dir. Konrapa, tarihte Bolu’ya bağlı bir nahiye veya kaza merkezidir. İstanbul’da, Cemâl-i Halvetî’ye intisap eden Hayreddin Efendi hilafetle gönderildiği Bolu’da tasavvufî faaliyetlerde bulunmuştur. Düzce, Konrapa, Bolu merkezde bulunduğu ve burada icra-yı tarikat ettiği söylenmektedir. Konrapalı Hayreddin Efendi’yle ilgili en dikkat çekici husus, kendisinden yaklaşık yüzyıl sonra yaşayan Hayreddin Tokadî ile karıştırılmış olmasıdır. Hayreddin Tokadî de silsile içerisinde yetişen ve Bursa’da medfun bir mutasavvıftır. Bolu’da yaşayan Konrapalı Hayreddin Efendi’nin Bolu sınırları içerisinde kalan Konrapa’dan olduğu konusunda hiçbir tereddüt yoktur.
Konrapalı Hayreddin Efendi’nin tasavvuf tarihindeki en büyük tesiri Şeyh Şabân-ı Veli gibi bir pîri yetiştirmesiyle ortaya çıkar. Şeyh Şabân-ı Veli hazretleri, tasavvuf tarihimizde çok etkin olmuş bir isimdir. 17. yüzyılın ortalarına kadar etkinliği özellikle Kastamonu ve Batı Karadeniz’de görülmekle beraber Karabaş-ı Velî hazretlerinin postu İstanbul’a taşımasıyla Halvetî Şabânîlik yolu Osmanlı Devleti’nin dört bir yanına yayılmıştır.
Tarihte Bolu sınırları içerisinde kalan Konrapa’da doğan ve tasavvuf eğitimini Bolu’da Konrapalı Hayreddin Efendi’nin yanında gören mutasavvıflardan birisi de Şeyh Muslihiddin Konrapavî hazretleridir. Kendileri Hayreddin Efendi’nin hem damadı hem de halifesidir. Hilafetle Konrapa’ya gönderilmişlerdir. Burada ve bugün Düzce’ye bağlı Çilimli ilçesi sınırları içerisinde kalan Karaköy’deki türbesinde medfundur.
Araştırmalarımıza göre tarihte Bolu’nun bir kazası olan Konrapa’dan olduğunu tahmin ettiğimiz Karabaş-ı Veli hazretleri de Halvetîlik içinde çok etkili olmuş, yüzlerce halife yetiştirmiş bir zâttır. Karabaş-ı Velî hazretlerinin pek çok telif ve tercüme eseri vardır.Onun zamanında Halvetî / Şabânî postu Kastamonu’dan İstanbul’a nakletmiştir. Hazret, bir hac dönüşü Mısır’da Kahire yakınlarında vefat etmiştir. Kaynaklarda Karabaş-ı Veli hazretlerinin 685 halifesi olduğu kayıtlıdır. Onun son halifesi, hac dönüşünde kendisine hilafet verdiği Bolulu Mustafa Doğanî Efendi’dir.
Tasavvuf tarihinde Hacı Baba, Doğanî Baba gibi adlarla anılan Mustafa Doğanî Baba’nın Halvetîlik içinde müstesna bir yeri vardır. Bu zât ile beraber Halvetî / Şabânî yolu Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da geniş bir sahada yayılmıştır. Onun halifesi Abdullatif b. Hüsameddin el-Halebî, ŞabâniliğinBekriyye kolunun kurucusu Kutbüddin Mustafa Kemâleddin el-Bekrî’nin (vefatı 1749) mürşididir. Mustafa Kemâleddin el-Bekrî’nin Edirne’de Bolulu Mustafa Doğanî Efendi’yle görüştüğü bilinmektedir. Bolulu Doğanî Baba, 1717’de Edirne’de vefat etmiştir. Mezarı buradadır.
18. yüzyıl, Halvetîliğin Bolu’da ve çevresinde oldukça etkin olduğu bir yüzyıldır. Bu dönemde Şeyh İsa Mahvî Efendi (v. 1715), Salih Muhammed Sahfî Efendi (v. 1759), Mudurnulu Abdullah Rüşdî Efendi gibi mutasavvıfların yetiştiği bir dönemdir. Abdullah Rüşdî Efendi, Üsküdarlı Muhammed Nasûhî hazretlerinden sonra kendisinde Halvetîlik postu tecelli eden bir mutasavvıftır. Mezarı, Mudurnu Kanuni Sultan Süleyman Camii’nin bahçesinde bulunan türbe içindedir. Bu anlamda Mudurnu, Halvetîliğin Anadolu’daki önemli merkezlerinden birisidir.
Halvetîliğin 19. yüzyılda Bolu’daki en önemli merkezlerinden birisi Gerede’dedir. Gerede’de Hacı Halil Efendi tarafından kurulan Aşağı Tekke ile Abdullah Efendi tarafından kurulan Yukarı Tekke, iki Halvetî / Şabânî tekkesi olarak dikkat çekmektedir. Geredeli Hacı Halil Efendi, mürşid-i kâmili Pîr-i Sânî Çerkeşli Mustafa Efendi’den sonra kendisinde postun tecelli ettiği bir zâttır. Yetiştirdiği halifeleri ve halifelerinin halifeleri aracılığıyla Bolu, Kastamonu, İstanbul, Safranbolu, Nevrekop (Bulgaristan) gibi yerlerde çok etkili olmuş bir zâttır. Onun İstanbul’a gönderdiği halifelerinden Ömer Fuâdî Efendi’ye dönemin iki şeyhülislamının intisap ettiği bilinmektedir. Mahfî bir hayat yaşamasına rağmen Sultan II. Mahmut tarafından da tanınan Geredeli Hacı Halil Efendi, bizzat padişah tarafından İstanbul’a davet edilmiştir. Burada padişahın ve âlimlerin bulunduğu bir sohbet meclisinde “Ameller niyetlere göredir.” hadis-i şerifine getirdiği yorumlar padişahın ve ulemanın dikkatini çekmiştir.
Hacı Halil Efendi, İstanbul’da iken buradaki şeyhlerle de görüşmüş, bazı tekke şeyhleri ve mutasavvıflar kendisine intisap etmiştir. Onun tesis ettiği Gerede Aşağı Tekke, tekkelerin sırlandığı 1925 yılında kadar Bolu ve civarında etkili olmuştur. Kendisinde sonra oğulları Şeyh Mesut Efendi, Şeyh Mustafa Rûmî Efendi Gerede Aşağı Tekke’de tekkenişin olarak vazife yapmışlardır. Geredeli Hacı Halil Efendi’nin Safranbolulu halifesi Mehmed Emin Efendi’nin yetiştirdiği Geredeli Şeyh Mustafa Rûmî Efendi ayrıca divan sahibi bir şairdir.
Geredeli Hacı Halil Efendi’nin halifelerinden birisi de aslen Diyarbakırlı olan, İstanbul’da medrese tahsili görenve gördüğü bir rüya üzerine Çerkeş’e gelerek burada Şeyh Mustafa Çerkeşî Efendi’ye intisap eden Mustafa Safî Efendi’dir. Mustafa Safî Efendi, Mustafa Çerkeşî Efendi’nin vefatından sonra Geredeli Hacı Halil Efendi’ye intisap etmiştir. Hilafetinden sonra Bolu merkeze gönderilmiştir. Bolu’ya gelen Şeyh Mustafa Efendi, ilk olarak Semerkand Camii’nde icra-yı tarikat etmiştir. Daha sonra bugün Aktaş Camii ve türbesinin olduğu yere bir dergâh kurmuş, bu dergâh bilahare yeni ilavelerle genişletilmiştir. Dergâhın yapımında devrin padişahı Abdülmecid Han’ın da katkıları olmuştur. Menâkıbının ifadesine göre Mustafa Safî Efendi, Bolu’ya geldiğinde buradaki tasavvufî neşve, büyük ölçüde şehirden çekilmiş bulunuyordu. Zaman içerisinde şehirdeki âlimlerin ve halkın büyük kısmı onun ya dervişi ya da muhibbi durumuna gelmiştir. Mustafa Safî Efendi’nin oğlu Nasrullah Efendi, babasının vefatından sonra Aktaş Dergâhı’ndatekkenişin olarak vazife yapmıştır. Diğer oğlu Mehmed Fâik Efendi ise genç yaşta vefat etmiştir. Hem Mustafa Safî Efendi hem de Mehmed Fâik Efendi mutasavvıf şairlerdendir. Her ikisinin de menâkıb içerisinde çeşitli manzumeleri kaydedilmiştir.
Mustafa Safî Efendi’nin iki halifesi vardır. Bunlardan birisi Devrekli Yusuf Efendi, diğer halifesi ise Geredeli Abdullah Efendi’dir. Mustafa Safî Efendi’nin vefatından sonra Geredeli Abdullah Efendi’ye Bolu merkezde binlerce kişi intisap etmiştir. Abdullah Efendi, Gerede’de Yukarı Tekke diye anılan Halvetî Şabânî tekkesinin de bânisidir. Türbesi de bu tekkenin bitişiğindedir. Abdullah Efendi’nin halifesi ise Mudurnulu Halil Rahmî Efendi’dir. Halil Rahmî Efendi, Muhammed Zühdî Efendi, İbrahim Şevkî Efendi, menâkıb yazarı Derviş İbrahim Hilmî gibi halifeler yetiştirmiştir. Bu zâtlar Bolu merkezde bulunan dergâhlarda hizmet etmişlerdir.
Mustafa Safî Efendi’nin menâkıbını yazan İbrahim Hilmi Bey bize, bu dönemde mutasavvıfların ve Halvetîliğin Bolu’daki etkinliğini anlamamıza yardımcı olan kaynak bir eser bırakmıştır. Ağabeyi Muhammed Zühdî Bey ve kendisinin şair oldukları da anlaşılmaktadır. Bu iki zâtın babası Hasan Hakkı Efendi’nin Mustafa Safî Efendi’nin zakirbaşısı olduğu ve divanı bulunduğu Menâkıb’da kayıtlıdır. Ancak Hasan Hakkı Efendi’nin divanı kayıptır. Bu zâtların mezarı bugün Konrapalı Hayreddin Efendi’nin mezarının bulunduğu mevkidedir.
Bolulu İbrahim Şevkî Efendi, Kastamonu’daki Mehmed Said Efendi vefat edince oğlu Ataullah Efendi henüz küçük yaşlarda olduğundan valinin daveti üzerine vekaleten asitaneye geçmiştir. Burada altmış üç yaşındayken vefat etmiştir. Kendisi divan sahibi mutasavvıf bir şairdir.
19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında Bolu’da Halvetîlik çok canlı bir şekilde varlığını sürdürmüştür. Aktaş Dergâhı, Gölyüzü Dergâhı (Aşağı Tekke), GölyüzüHisaraltı Dergâhı, Akpınar Dergâhı, Zuhûrî Tekkesi, Hayreddin Efendi Tekkesi (İmaret Camii) Bolu merkezdeki bazı Halvetî / Şabânî tekkeleri olarak öne çıkmaktadır. İbrahim Şevkî Efendi’nin Bolu’nun Aşağısoku köyünde bir tekke kurduğu bilinmektedir. Özellikle Batı Karadeniz’de, Kastamonu’da, İstanbul’da oldukça etkin olan Bolu Halvetîlik’i birçok güzide insanın yetişmesinde oldukça etkin olmuştur.
Bolu Halvetî tekkeleri tarih boyunca devlet desteği gören kurumlardır. Ümmî Kemâl hazretleri Sultan II. Murat, Geredeli Hacı Halil Efendi Sultan II. Mahmud, Mustafa Safî Efendi Sultan Abdülmecid Han tarafından desteklenmişlerdir. Bazı tekkeler de devlet adamları tarafından desteklenerek bu tekkelerin özellikle Bolu ve çevresinde etkinliği artırılmıştır. Mesela Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Gerede’de bulunan Aşağı Tekke’ye birçok vakıf tahsis etmiştir.
Bilindiği üzere tekke, dergâh, imâret, türbe, aşevi gibi sosyal yapıların asıl geliri devletin ve şahısların bunlara vakfettiği gelirler sayesinde mümkün olabilmiştir. Osmanlı Devleti, bu duruma çok dikkat etmiş ve az önce de ifade ettiğimiz gibi bu tasavvufî kurumlara birçok vakıf tahsis etmiştir. Devletin ve devlet adamlarının bu hususta çok bilinçli bir yol takip ettiği, zaman zaman görülen aksaklıklara rağmen vakıfların ve vakfiyelerin kontrol edildikleri anlaşılmaktadır. Bolu’da da benzer bir durum dikkati çekmektedir.
Osmanlı arşivlerinde araştırma yapan araştırmacılar Ümmî Kemal Tekkesi ve türbesine de Osmanlılar döneminde çeşitli vakıflar bağlandığını söylemektedir. Bu tekkenin Osmanlı döneminde zengin vakıf yerlerinin olduğunu anlaşılmaktadır. Hatta Ümmî Kemal türbesinin yer aldığı Bolu merkeze bağlı Tekke Köyü/Işıklar yakınlarında “tekke yeri” diye anılan yerler de bir zamanlar buraların bu tekkeye ait olduğunu göstermektedir.
Osmanlı Devleti’nin özellikle uç bölgelerdeki tasavvufî hareketleri destekledikleri, buralara vakıflar bağladıkları, bu tekke ve dergâhlarda görev yapanları vergiden muaf tuttukları bilinmektedir. Bu konuda Osmanlı tarihlerinde sayısız örnek mevcuttur. Biz Bolu ve ilçelerinde rastladığımız bazı örneklere burada temas etmek istiyoruz. Ümmî Kemal’le ilgili kaynaklarda Ümmî Kemal soyundan gelenlere vergi muafiyeti tanındığı belirtilmektedir. Bu uygulamanın uzun zamanlar sürdüğü anlaşılmaktadır.
Tekke, dergâhların işleyişi uzunca bir süre yapılan bağışlarla mümkün olmuştur. Ümmî Kemal menâkıbında Sarı Müderris Sinan Efendi’nin şeyhine sahip olduğu arazilerin yarısını bağışladığı ve bunların bugün de “Tekkeyeri” olarak anıldığı kaydedilmektedir. Sarı Müderris’in aşağıdaki beyti de burada yine bir mescit yaptığını göstermektedir:
Atam benim rencber idi oglılevend olsa ne var
Harmâncıgı yerin anunmescidkılubider zikir (G 176/5)
Sonuç olarak Bolu Halvetî tekkeleri özellikle bu tekkelere bağışlanan vakıf arazilerinin gelirleriyle desteklenmiştir. Bunda hem padişahların hem de Bolulu Halvetî mürşitlerine bağlı devlet adamlarının önemli tesirleri görülmektedir. Aynı zamanda bazı mutasavvıfların evladı da vergiden muaf tutulmuştur.
Burada vakıflar münasebetiyle Bolu’da yaşayan Halvetî mutasavvıflarla devlet adamları arasındaki ilişkilerden de bahsetmede fayda var.
Devlet adamlarının yöredeki mutasavvıflara yaklaşımı en başta genelde onları imtihan veya destekleme suretiyle olmaktadır. Menâkıb-ı Kemâl Ümmî’de Sultan II. Murat Han’ın Kemal Ümmî’yi imtihan kastıyla bir askeri ölü diye tabuta koydurması, Ümmî Kemal’in kıldırdığı namaz neticesinde askerin ölmesi ve gelen kişinin askerleriyle beraber bu olaya tanık olmaları anlatılmaktadır. Buradan anlaşıldığına göre devrin yöneticileri devletin ücra köşelerinde yaşayan mutasavvıflarla yakından ilgilenmektedir.
Devlet erkanı bazen huruç hareketine kalkabileceği dair şüpheler uyandıran mutasavvıfları kontrol altına almak istemiştir. Osmanlı tarihinde bu hususta birçok örnek vardır. Bunlara bir örnek Mudurnu’da Şeyh Dâvûd-ı Halvetî’nin halifesi Şeyh Kâşifî Efendi’nin mehdilik iddiasıyla ortaya çıkmasıdır. Kendisine bu davasından vazgeçtiği hâlde birçok mal, mülk vermeyi taahhüd edenlere rağmen vazgeçmeyen Kâşifî Efendi idam edilmiştir. Bu nâdir örnek, Bolu’daki devlet otoritesinin tehlikeli bulduğu tasavvuf erbabına olan yaklaşımını da ortaya koymaktadır. Genelde Bolu’daki tasavvufî ortamları desteklediklerini, tekke ve dergâhlara vakıflar bağladıklarını gördüğümüz Osmanlı devlet yöneticileri zaman zaman böyle hâllere başvurabilmiştir. Ancak bunun nadir örneklerden biri olduğunu kaydetmekte yarar var.
Şeyhlerle devlet adamları arasındaki münasebete bir diğer örnek ise Geredeli Hacı Halil Efendi’yle Sultan II. Mahmud’dur. Padişah, ümmî diye bilinen Geredeli Aziz’in şöhretini duymuş, diğer bazı âlim ve mürşitlerle beraber onu İstanbul’a davet etmiştir. Sultan Mahmud’un burada şeylerle azizi imtihan ettiği halk arasında hâlâ anlatılmaktadır. Bu anlatıların en bilineni ise “Ameller niyetlere göredir.” hadisinin padişah huzurunda yapılan ilmî bir sohbet esnasında Geredeli Aziz tarafından vukufiyetle tefsir edilmesidir. Ümmî diye bilinen bir şeyhin büyük bir derinlikle bu hadise böyle anlamlar yüklemesi padişah başta olmak üzere devlet adamları ve âlimlerin hayranlığını ve saygısını celbetmiştir. Bu seyahatin ve padişahla görüşmenin etkileri; Geredeli Aziz’in irşat faaliyetlerini sürdürdüğü Aşağı Tekke’ye verilen devlet desteği ve azizin vefatından sonra türbesinin padişahın emriyle Maliye Nazırı Ahmed Muhtar Paşa tarafından yaptırılması ve buraya vakıflar tayin edilmesidir. Düzenlenen vakfıyenâmelerde türbe ve tekkeye tahsis edilen nakdin nasıl harcanacağı ayrıntılı bir şekilde tespit edilmiştir.
Sultan II. Mahmud döneminde İstanbul’a davet edilen mutasavvıflar arasında Mustafa Sâfî Efendi de vardır. Padişahın daveti ile saraya giden Mustafa Sâfî Efendi, huzura girdiğinde merasime dikkat etmeden “Selâmun aleyküm” deyip bir yana oturmuştur. Kendisinin bu tabii tavrından Sultan II. Mahmud çok hoşnut kalmış ve kendisine yüz kuruş hediye etmiştir. Şeyh Sâfî Efendi, sultanın hediye ettiği parayı İstanbul’da fakirlere dağıtmıştır.
Bütün bunlardan biz iki sonuca ulaşabiliyoruz:
Buna göre ilk sonuç, başlangıçta ihtiyatlı yaklaşsa bile Osmanlı devlet adamlarının Bolu Halvetîlerini desteklemeleridir. Bu husus, vakıf belgelerinde açıkça görülmektedir. İkinci husus, özellikle Halvetî ve Bayramî erkânlarına mensup azizlerin devlet adamlarından ve şöhretten uzak mahfî bir hayat yaşamayı tercih etmeleridir. Bunun için onların özellikle “ümmîlik” vasfını kullandıklarını görmekteyiz. Ümmî Kemâl ve Geredeli Hacı Halil Efendi’de olduğu gibi… Bu münzevîyaşam tarzı mutasavvıfların hayatlarında genelde sık görülen bir durumdur. Ancak Halvetîler buna çok fazla riayet etmişler ve şöhretten uzak yaşamayı tercih etmişlerdir. Ümmî Kemal’in Tekkeköy’de ve Bolu yaylalarında ömrünü geçirmesi bunun bir göstergesidir. Yine Konrapalı Hayreddin Efendi’nin şehir merkezindeki zaviyesini Bolu merkezin dışına taşıması da bu minvalde yorumlanabilecek bir durumdur. Kasaba, nahiye veya şehir merkezlerinde irşat faaliyetini yürütenler ise Geredeli Hacı Halil Efendi gibi mahfî yaşamışlar ve yukarıda da işaret edildiği gibi “ümmîlik” vasfını öne çıkarmışlardır.
Burada Bolulu Halvetî erenlerinin hem âlimler hem de diğer mürşid-i kâmillerle olan ilişkileri üzerine Ümmî Kemal hazretleri üzerinden temas etmek istiyoruz:
Bolu erenlerinde şeyhler ve âlimler arasındaki ilişkiye bir örnek Kemal Ümmî ile Sarıca Müderris Sinan Efendi arasındaki ilişkidir. Bu tür ilişkiler iki şekilde sürmekte veya sonuçlanmaktadır. İlk şekli mücadelenin sonuna kadar sürmesi ve taraflardan birinin zarar görmesidir. Bu tür münasebetlerle Osmanlı tarihi içinde pek çok defa karşılaşmak mümkündür. Bu türden şeyh-âlim ilişkileri toplumsal açıdan oldukça yıkıcı olmaktadır. İkinci şekil ise âlimlerin karşı oldukları mürşid-i kâmilin büyüklüğünü anlaması ve ona teslim olmasıyla ilgilidir. Sarı Müderris’in Kemal Ümmî ile ilişkisi böyledir. Başlangıçta “Ümmîden şeyh mi olurmuş!” diyen Sarı Müderris, Yazıalan Yaylası’nda düzenlenen bir toplantıda Ümmî Kemal’in kerametlerini ve halkın kendisine duyduğu derin saygı ve sevgiyi görünce hazretin dervişi olmuştur.
Burada Bolulu mutasavvıfların mahfî bir hayat yaşamaları aslında bu çatışmalardan kendilerini ve toplumu korumak içindir. Bazı mürşitlerin bunun için “ümmî” diye tanındıkları ve hem halktan hem de âlimlerden kendilerini sakınmaları dikkat çekicidir. Özellikle Ümmî Kemâl ve Geredeli Hacı Halil Efendi’nin bu şekilde kendini gizleyen mutasavvıflardan biri olduğu anlaşılmaktadır.
Bolu’da yaşayan mutasavvıflar arasında mürşid-i kâmiller arasındaki münasebeti dile getiren anekdotlar ne yazık ki pek fazla mevcut değildir. Şeyhler arasındaki ilişkiye bir örnek Ümmî Kemal’le Hacı Bayram Velî arasındaki münasebettir. Bu iki mürşit, aynı asırda yaşamıştır. Birbirlerini çok yakından tanıyan bu iki azizin görüştükleri Menâkıb-ı Kemal Ümmî’de kayıtlıdır:
Husûsâ Hacı Bayrâm gibi sultân
Mübârekhâtırın sorardı her ân
Gün olmazdı yüzini görmeyeydi
Selâmını yahudirgürmeyeyedi
O sultânıla hem-‘asrolmışıdı
Biribirin ‘acâ’ibbulmışıdı
Dir idi bu kişi genc-i Hudâdır
N’ola ümmî ise sâhip-edâdur
Anılurümmîlikle gerçi nâmı
Tarîkat ehlinin budur be-nâmı
*
Sonuç Olarak Bolu, Halvetîliğin önemli merkezlerinden birisidir. Bolu’da Halvetîlik, 15. yüzyıldan tekkelerin sırlandığı zamana kadar gelmiş ve birçok seçkin insanın yetişmesinde önemli bir rol oynamıştır. Bu yazı Halvetîliğin Bolu sınırları içerisinde etkinliğini görmek adına kaleme alınmıştır.
İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Son Asır Türk Şairleri C. IV, Haz.: İbrahim Baştuğ, AKM Yay., Ankara 2002, s. 2037.
Ramazan Sarıçiçek, “Menâkıb-ı Kemâl Ümmî ve Bolu”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 17, İstanbul 2016, s. 302.
