Bolu, Yûnus Emre’nin kültürel mirasının zengin bir şekilde yaşadığı yerlerin başında geliyor. Bolu’da Yûnus Emre çok okunmuş, çok sevilmiş ve sahiplenilmiştir. Öyle ki, araştırmacılar bile şiirleriyle, tesirleriyle Türk Edebiyatı içinde ismi etrafında büyük bir okul meydana gelmiş Yûnus Emre’nin aslen Bolulu olduğunu, onun burada doğup büyüdüğünü düşünmüşlerdir. Elimizdeki tarihî kaynaklarda Yûnus Emre’nin Bolulu olduğunu söyleyenler de vardır. Fakat bildiğimiz Yûnus’un Eskişehirli olduğu bugünkü araştırmalarla sabittir.
Günümüzde Yûnus Emre araştırmaları bize şiir söyleyen, bilinen ve en az iki Yûnus Emre’den bahsederler. Bunlardan birisi bugün Eskişehir’e bağlı Mihalıççık sınırları içerisinde kalan Sarıköy’de doğup büyümüş, Nallıhan’daki Tapduk Emre dergâhında manevi eğitimini görmüş Yûnus Emre’dir. Yûnus Emre, 1240-1320 yılları arasında özellikle bu zikredilen yerlerde yaşarken Anadolu’daki ve hatta Anadolu dışında bazı yerlere seyahatlerde de bulunmuştur.
İkinci Yûnusumuz ise Bursa’da yaşamış bir Emir Sultan dervişi olan Âşık Yûnus’tur. Bugün besteli hâlde bulunan meşhur Yûnus ilahilerinin bir kısmının ona ait olduğu ifade edilmektedir. Fakat şunu söylemek gerekir ki, hem Yûnus Emre hem de Âşık Yûnus Anadolu’da çok sevilmiş, şiirleri, ilâhîleri büyük bir muhabbet içinde söylenip okunmuştur. Öyle ki, Anadolu’da Yûnus’un takipçileri diyebileceğimiz birçok yeni Yûnus yetişmiştir. Bu anlamda Mustafa Tatcı hocamın ifadesiyle Yûnus Emre’nin gönül çocuğu olan Bursalı Âşık Yûnus gibi diğer Yûnuslar da bu mektep, bu miras içerisinde değerlendirilir. Sonraki Yûnuslar, ilkinden pek de ayrı değildir. Hatta diğer mutasavvıf şairler bile eserlerinde, şiirlerinde Yûnus’a zaman zaman atıfta bulunmuşlar, kendi lisanlarından söyleyenin bir bakıma o olduğunu beyan etmişlerdir. Burada Yûnus Emre’nin bir üslup kurucusu olmasından çok daha ötede bir durum saklıdır. Üzerinde elbette düşünülmelidir. Yoksa Elmalılı Vâhib Ümmî hazretlerinin “Biz Yûnus’un sebakın (dersini) evliyadan okuduk” ve Niyâzî-i Mısrî hazretlerinin “Niyâzî’nin dilinden Yûnus’durur söyleyen / Herkese bir can gerek Yûnus’durur can bana” mısralarını nasıl yorumlayıp anlayacağız!
Birçok mutasavvıfın beyanıyla sabit olduğu üzere Yûnus Emre bizim edebiyatımızda âdeta “can” hükmündedir. Onu çıkardığınızda geriye pek bir şey kalmıyor. Aynı durum kültür havzası hükmündeki diğer şehir, kasaba ve köylerimizde de söz konusudur. Bakıyorsunuz, Anadolu’nun en ücra bir yerinde, mesela bir köyde Yûnus Emre üslubunda şiirler söyleyen bir mutasavvıf yetişmiş.
Bolu, bu yerlerin başında geliyor. Hemen bir örnek vermek gerekirse Bolu merkeze bağlı Tekkeköy’de 15. Yüzyıl’da yetişen ve Bolu’da yaşayan Sarı Müderris Sinan Efendi bu üslubu yaşatan ve Yûnus Emre’nin mirasını burada yaşatan bir şahsiyettir. Bir Ümmî Kemâl halifesidir. Hiç şüphesiz ki, Sarı Müderris bu mayayı mürşidi Ümmî Kemâl hazretlerinden almıştır. Fakat her nedense bu mevzu üzerinde pek durulmamaktadır. Öyleyse Anadolu’da başka yerlerde çok karşılaşılacağı üzere Bolu’da da çok kuvvetli bir Yûnus Emre kültürü vardır. Hatta zaman içinde bu kültür zengin bir miras meydana getirmiştir.
Bu durumda Bolu’nun Yûnus Emre’yle nasıl bir ilgisi vardır, şeklinde bir soru hatıra geliyor.
Bolu-Mengen’deki Yûnus Emre makamı; köylerde, ilçelerde ve şehir merkezindeki Yûnus Emre kültürü ve cönklerde sıklıkla karşılaştığımız Yûnus ilahileri bize Bolu’nun Yûnus Emre’yle doğrudan veya dolaylı bir ilgisinin olduğunu düşündürmektedir.
Tarihte ve yayınlanan divanlarda zaman zaman Derviş Yûnus veya diğer Yûnus Emreler şeklinde anılan zâtlardan söz edilir. Akla şöyle bir soru geliyor:
Şiir söyleyen ve hakkında bugün için pek de bilgi sahibi olmadığımız Yûnus Emrelerden birisi Bolu’da mı yetişmiştir? İşte bu noktada net bir şey söyleyebilmek imkanından mahrumuz. Eğer yeni belgeler bulunursa bu konuda daha net şeyler söylenebilecektir. Fakat az önce de söylediğimiz gibi halk kültürü içerisinde, cönklerde ve yazmalarda Yûnus Emre’nin mirasının Bolu’da ne kadar canlı bir şekilde yaşadığını, yaşatıldığını görebiliyoruz. Yûnus Emre’nin ilahileri burada en ücra yerlerde bile sevilerek okunmuştur.
Bolu, Yûnus Emre’yi çok sevmiştir. Bolu tekkelerinde, dergâhlarında Yûnus Emre çok okunmuştur. Köylerde, kasabalarda bile Bolu’da Yûnus’un ilahilerinin asırlar boyu okunduğunu, bugün elimizde bulunan cönklerde Yûnus Emre’nin artık iyice varyantlaşmış, ilk şiirden çok farklı bir hâle gelmiş manzumelerinden anlıyoruz. Bir eserin varyantlarının meydana gelmesi elbette onun ne kadar okunduğunun, sevildiğinin bir göstergesidir. Bu durumda Bolu’da Yûnus Emre’nin pek sevilen bir şahsiyet olduğunu düşünebiliriz.
Yûnus Emre kültürünün böylesine kök saldığı başka şehirlerin, yerlerin de var olduğu, Anadolu’da zaten onun pek sevilen bir şahsiyet olarak öne çıktığı zaten bilinmektedir. Fakat konunun Bolu için ayrı bir özelliği bulunmaktadır. Elbette bu da çeşitli araştırmaların nihayetinde incelenmesi gereken bir husustur.
Bolu’da Yûnus Emre’nin mirasını takip edebileceğimiz konuların başında cönkler gelmektedir. Bolu cönklerinin en önemli yanı şüphesiz bunlardaki edebî birikimdir. Cönklerde tespit ettiğimiz kadarıyla genel olarak Yûnus Emre, Âşık Yûnus, Âşık Ömer, Nesîmî, Niyâzî-i Mısrî, Gevherî gibi Türk Edebiyatı içinde tanınmış şairlerin şiirlerine sıkça rastlanmaktadır. Bununla beraber Âşık Dertli, Geredeli Figânî, Dörtdivanlı Hilmî, Âşık Ahmed-i Divânî, Bolulu Derviş Mustafa gibi Bolu’nun yetiştirdiği şairlere ait manzumelere de bunlarda tesadüf ediliyor.
Bolu cönkleri gazel, şarkı, destan, koşma, mâni nazım şekillerinde yazılmış manzumeler bakımından hayli zengindir. Bunlarda Bolu’nun geçmişte dillerde olan fakat bugün için unutulmuş türkülerine ve şarkılarına da tesadüf edilebilir. Bütün bu sebeplerle Bolu cönkleri kültürümüz, edebiyatımız bakımından bir hayli kıymetlidir. Konunun üzerinde günümüze kadar etraflı bir şekilde durulmayışı bir kayıptır. Biz “Bolu Cönkleri” üst başlığıyla hazırladığımız başka bir çalışmamızda konuyu en azından muhteva bakımından ele almaya gayret ettik. Bolu cönkleri meselesini genel bir çerçeve içerisinde değerlendirmeye çalıştık. Aslında Bolu ve Yûnus Emre konusundaki mesaimizin başlangıç noktalarından birisi de budur. İncelediğimiz cönklerde ısrarlı bir şekilde Yûnus Emre, Âşık Yûnus, Derviş Yûnus vb. mahlaslarla kayıtlı ilâhîler bulunuyordu. Bunların bazıları Yûnus Emre’nin adıyla kaydedildiği gibi çoğu da “İlâhî”, “İlâhî Budur” başlıklarıyla karşımıza çıkar.
Sonuç olarak Yûnus Emre, Bolu ve ilçelerinde tarih boyunca çok sevilen, çok okunan bir mutasavvıftır. Öyle ki, Yûnus Emre’nin nereli olduğu yönündeki tartışmalara Bolu da dâhil edilmiştir. Bu, Bolu’da Yûnus Emre’nin kültürel mirasının zengin bir şekilde yaşatılmasından kaynaklandığı gibi Yûnus’a ait bir makamın burada bulunmasından da kaynaklanabilir.
